Terug naar de bron
Elk terugkerend probleem heeft een eerste keer. Die eerste keer ligt bijna nooit waar men hem zoekt.
Teams die vastlopen, lopen zelden vast op het onderwerp dat op tafel ligt. Het onderwerp is de aanleiding. De oorzaak ligt eerder, en meestal bij iemand die er niet meer werkt.
Het begin is niet het begin
In een opstelling verschuift het beeld vaak binnen enkele minuten naar iets wat niemand had ingebracht. Dat is geen toeval. Het systeem wijst zelf aan waar het is blijven steken.
Wat daar gevonden wordt, hoeft niet opgelost. Het moet gezien worden, en een plek krijgen.
Hoe lang iets kan blijven liggen
Er zit geen houdbaarheidsdatum op wat niet is afgemaakt. Wij komen bij teams waar de aanleiding acht of tien jaar terug ligt en waar niemand van de huidige bezetting erbij was. Het patroon is er nog, netjes overgedragen aan mensen die het verhaal alleen van horen zeggen kennen.
Dat klinkt onwaarschijnlijk tot je erop let. Een afdeling waar men “hier nu eenmaal voorzichtig is met elkaar”, een team dat elke reorganisatie met dezelfde grap begroet: dat zijn geen karaktertrekken. Het zijn resten van een gebeurtenis, bewaard in een gewoonte.
Wat er onder ligt
Meestal is het iets wat niet afgemaakt is. Een vertrek dat nooit besproken werd. Een reorganisatie waarin mensen verdwenen zonder dat iemand ze bedankte. Een leidinggevende die weg is en over wie sindsdien niet meer gesproken wordt.
Zulke gebeurtenissen verdwijnen niet uit een systeem omdat ze niet meer op de agenda staan. Ze verplaatsen zich naar de onderwerpen die er wel op staan, en maken die zwaarder dan ze zijn.
Wat een lege plek doet
Wie verhoudingen in een ruimte neerzet, zet ook de gaten neer. De plek waar niemand staat maar waar iedereen omheen kijkt. De richting waarin een groep zich oriënteert zonder dat daar iets te zien is. Die leegte valt eerder op dan welke uitspraak ook.
Wij sturen daar niet op en wij duiden het niet. We benoemen wat we zien en laten het staan. De groep herkent het meestal sneller dan de begeleider, om de eenvoudige reden dat zij weet waar die plek vandaan komt en wij niet.
Terugkijken is geen archeologie
Het doel is niet om de geschiedenis compleet te krijgen. Het is niet nodig om precies te weten wat er acht jaar geleden gebeurde, en het is meestal ook niet mogelijk. Wat nodig is, is dat het bestaan ervan erkend wordt.
Dat onderscheid bespaart veel tijd. Teams die denken dat ze eerst de waarheid moeten vaststellen, blijven hangen in versies. Teams die accepteren dat er iets gebeurd is waarover men het nooit eens zal worden, kunnen verder.
Wat er daarna verandert
Zelden iets spectaculairs. Vaker verdwijnt er een gevoeligheid die er altijd was. Een onderwerp dat vroeger elke keer ontplofte, blijkt opeens bespreekbaar. Een collega die als lastig gold, wordt weer gewoon een collega met een mening.
Dat is het gehele resultaat, en het is meer dan het klinkt. Een systeem dat zijn eigen geschiedenis niet meer hoeft te vermijden, heeft energie over voor het werk waarvoor het bestaat.
Wat daar niet bij hoort, is de belofte dat het eenmalig is. Organisaties blijven mensen verliezen en aannemen, en elke wisseling laat iets achter. Terugkijken is daarom geen project met een einddatum, maar een vaardigheid die een team zich eigen maakt.
Wat er met vertrekkende mensen gebeurt
De meeste organisaties nemen slecht afscheid. Iemand vertrekt, er is een borrel of niet, en de week daarna staat zijn werk verdeeld op een lijst. Wat er niet gebeurt, is dat er iets gezegd wordt over wat hij heeft achtergelaten.
Dat lijkt sentimenteel en het is praktisch. Een plek die niet is afgesloten, blijft bezet. Nieuwe mensen die erin stappen, merken dat ze met iets vergeleken worden wat ze nooit gezien hebben, en begrijpen niet waarom het nooit goed genoeg is.
Waarom dit geen schuldvraag is
Terugkijken leidt snel tot de vraag wie het fout heeft gedaan. Die vraag is begrijpelijk en brengt een team zelden verder, omdat hij mensen dwingt hun versie te verdedigen in plaats van te kijken.
Wij houden die vraag daarom buiten de ruimte. Niet omdat verantwoordelijkheid er niet toe doet, maar omdat ze pas bespreekbaar wordt als duidelijk is wat er eigenlijk gebeurd is. Wie met de schuldvraag begint, komt aan het tweede deel meestal niet meer toe.
Hoe een team dit zelf kan doen
Zonder begeleiding komt men al een eind met één vraag, gesteld op een rustig moment: wie is hier weggegaan zonder dat we er iets over gezegd hebben. De eerste reactie is meestal dat het zo lang geleden is dat het er niet meer toe doet.
Dat is precies het moment om door te vragen. Wat er dan komt, is zelden dramatisch en vaak verhelderend — en het verklaart met enige regelmaat waarom een onderwerp dat er niets mee te maken heeft al jaren gevoelig ligt.